Trebinje je nekada, između ostalog, bilo prepoznatljivo po gradskim česmama i gradskim satovima, koji su, osim praktične vrijednosti, imali i onu estetsku, pa su se takvi motivi često nalazili i na gradskim razglednicama.
Kada je Dučićeva česma iz Starog grada premještena izvan zidina grada, izgubila je tu vrstu popularnosti, dok je austrougarska česma sa Trga slobode ostala prepoznatljiva, ali na njoj više nema sata koji joj je davao dodatnu autentičnost.
Javni sat postoji i na zgradi Radio Trebinja, ali odavno služi kao ukras i ne pokazuje tačno vrijeme, dok je sat nekadašnje Privredne banke odavno uklonjen, pa je jedini autentični, ali ujedno i najstariji javni sat u gradu, ostao na zgradi Muzeja Hercegovine.
Pretpostavlja se da je sat postavljen 1904. godine, kada je izgrađena i zgrada austrougarske kasarne, u kojoj je od 1988. Muzej Hercegovine, a satni mehanizam se i danas nalazi u potkrovlju ove ustanove, ali je sada zaštićen, okružen muzejskim eksponatima.
Ovo je jedini javni sat na navijanje koji je ostao u Trebinju do današnjih dana i na kome su svi dijelovi do danas ostali isti, osim dva utega, koja su nekada bila punjena pijeskom, a danas su to pravi željezni tegovi, i promijenjenom sajlom.
“On se navija svakog dana, odnosno svaka 24 sata, u noćnim satima, što obavljaju naši noćni čuvari, ali bi mogao da izdrži i do 35 časova bez navijanja. Doduše, pri našem useljenju sat nije funkcionisao, pa su ga 1994. na inicijativu dvojice vrsnih majstora ‘Industrije alata’ – Gojka Ninkovića i Sava Ambulije, koji su dvadesetak dana radili na popravci sata, oni i pokrenuli i sat je radio narednih šest godina”, istakla je Ivana Grujić, direktorica Muzeja Hercegovine.
Za tih šest godina je sat navijao muzejski tehničar Tihomir Kijac, a sa njegovom smrću i otkucaji sata se gase, jer se nije navijao, ali je ta tišina smetala starom majstoru Gojku koji ga je i pokrenuo, pa je on ponovo pokrenuo mehanizam prije desetak godina i od tada do danas on radi i kuca tačno vrijeme na svakih sat vremena.
“Mnogi stari Trebinjci mi kažu da uživaju u zvucima ovog sata, a oni koji ne čuju dobro kažu da znaju prošetati i do muzeja da bi vidjeli koliko je sati, jer ovi drugi satovi u gradu ne funkcionišu”, dodaje Grujićeva.
Napominje da, osim tegova, koji se u 24 sata podignu i spuste, mehanizam ima i takozvani propeler koji je ugrađen da bi napravio otpor vazduhu i na taj način omogućio mjerenje tačnog vremena, a samo ponekada se desi, kada su temperature ispod nule ili je prevelika vrućina, da u njegovom vremenu dođe do odstupanja, ali samo minut ili dva i tada ponovo reaguju majstori, kao i kod sezonskog pomjeranja vremena.
Austrougari i zvono
Na mjestu nekadašnje austrougarske kasarne, sadašnjeg Muzeja Hercegovine, u srednjem je vijeku postojao zvonik koji je i sada uz muzejsku zgradu, pa je i on imao svoj sat, odnosno svoje zvono, ali je početkom 18. vijeka zvonik pretvoren u sahat-kulu.
Nakon gradnje ovog objekta, Austrougari su na sahat-kulu vratili zvono koje je postojalo, ali su na zapadnom pročelju postavili malo zvono i ovaj, tada moderni, satni mehanizam, u čemu je velika simbolika – da se već vijekovima sa ovog mjesta oglašava satno zvono.