Manastir Dobrun je srednjevjekovni manastir Srpske pravoslavne crkve koji se nalazi u Dabrobosanskoj mitropoliji, nedaleko od Višegrada, na rijeci Rzav, u blizini ostataka istoimenog utvrđenog srednjovjekovnog grada. Ovo je jedan od najstarijih manastira na prostorima današnje Bosne i Hercegovine. Iguman manastira je otac Kalistrat.

Manastirska crkva posvećena je Blagovestima i predstavlja značajnu vlasteosku zadužbinu iz vremena kralja Stefana Dušana. Na osnovu izgleda ktitorske kompozicije i natpisa (nekada se nalazio iznad ulaza u pripratu i sadržao datum 1. 3. 1343.) zaključeno je da je naos dobrunskog hrama podigao župan Pribil, a da je pripratu dogradio i oslikao njegov sin župan Petar kao monah Jovan. Podizanju i ukrašavanju Blagovještenske crkve doprinele su ličnosti pomenute u manastirskom pomeniku (Kruševski pomenik), čiji su likovi takođe bili sastavni dio slikanog programa crkve u Dobrunu. To su protovestijar Stan, vlastelin višeg ranga naslikan na zapadnom zidu priprate, i iguman Jefrosim, „prvi molebnik hrama” čiji se lik do Drugog svjetskog rata nalazio na istočnoj strani južnog pilastra.

Najpoznatije freske u manastiru su freska cara Dušana sa ženom Jelenom i sinom Urošem, kao i freska sa ktitorom manastira, županom Pribilom, njegovim sinovima i zetom Stanom koje su i do danas sačuvane.

U stjenama iznad manastira se nalazi pećina čiji je ulaz nekada bio ozidan sigom. U njoj su živeli isposnici koji su u manastir silazili samo za vreme velikih praznika.

U sastavu manastira postoji izdavačka kuća „Dabar“ koja izdaje istoimeni časopis posvijećen mitropoliji dabrobosanskoj. Sem njega ova izdavačka kuća je štampala oko 50 drugih duhovnih naslova.

U okviru manastirskog kompleksa koji se nalazi na Privremenoj listi nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine, nalaze se: Muzej Prvog srpskog ustanka, Galerija i Muzej Mitropolije dabrobosanske. Obnovom crkve posvećene Uspenju Presvete Bogorodice, arheolozi su došli do novih otkrića koja bi mogla izmijeniti podatke o istoriji ovog manastira. Pronađena je jedna grobnica sa posmrtnim ostacima, ali još nije utvrđeno da li se radi o ktitoru manastira ili nekom crkvenom velikodostojniku.

Istorija
Mitropolit Sava Kosanović je pisao o ploči iznad ulaznih vrata Dobrunske crkve iz koje se vidi da je pripratu dao sagraditi 891. godine veliki župan Petar, u monaštvu Jovan. Stariju crkvu, bez priprate, je podigao njegov otac Pribislav.

Prema izvorima koji tvrde da je manastir nastao za vreme vladavine cara Dušana manastir je osnovao župan Pribil. Na sjevernom zidu priprate i danas se nalaze sačuvani portreti kralja Dušana, žene mu Jelene i sina im Uroša iz 1343. godine. Župan Pribil je pored županskog dvora u tvrđavi između 1340. i 1343. godine sagradio i manastir. Manastirska crkva je bila skromna, zidana je od kamena i sige, imala je oblik jednobrodne zasvedene bazilike bez kupole. Hram su živopisali vrsni zografi iz južne Srbije. Postoje i izvori koji tvrde da je manastir nastao za vreme vladavine cara Dušana kada je u Dobrunu dužnost čuvara tog dela zapadne granice srpske države vršio župan Pribil.

Poslije monašenja župana Pribila (monaško ime Varnava) nasleđuju ga sinovi prvo Stefan a potom Petar, koji je dozidao spoljnu pripratu i riznicu sa sjeverne strane i živopisao ih 1383. godine. “Djebr – Dabar – Dobrun” sa crkvom posvećenom prazniku Uspenju Presvete Bogorodice je zadužbina Petra župana. To je bila najstarija stolica dabrobosanskih mitropolita, a nalazio se pored rijeke Rzava. U vrijeme župana Petra u Dobrunu je bilo oko 720 monaha. Pod uticajem bosanskih vlastelina Radenovića / Pavlovića, koji su stolovali u Višegradu, povlači se župan Petar i po primjeru svoga oca zamonašio se pod imenom Jovan.

Dobrun je pao pod Turke 1462. godine. Prema sačuvanoj legendi, osvojen je izdajom. Jedan srpski sluga otkrio je Turcima da su iz Dobruna otišli svatovi po mladu u Prijepolje. Turci su sačekali svatove u povratku iza Bijelih Brda, pobili ih, preobukli se u svatove, ušli u grad Dobrun i zauzeli ga. Tom prilikom razrušili su grad dok je manastir oštećen. Mlađi monasi su se razbježali po nepristupačnim isposnicama širom dobrunske oblasti dok su u manastiru ostali samo stariji. Poslije smrti ovih monaha manastirska crkva je otvarana samo o velikim praznicima dok manastir nije porušen i potpuno zapusteo. Manastir je imao skriptoriju u kojoj su prepisivane knjige. Monah ovog manastira ima epitet Dobrunlija.

Manastir u XVI vijeku obnavljaju monasi, koji su nakon napuštanja dobrunskog manastira osnovali metoh u mestu Vagan. Turci su ga ponovo porušili krajem XVII vijeka a monasi su se razbežali po starim isposnicama. Narod dobrunskog kraja je ponovo obnovio je manastir krajem XVIII vijeka. Ipak u manastiru nije bilo monaha pa se služilo tri puta godišnje: na Božić, Vaskrs i na Duhove.

Ustanak u Bosni i Hercegovini 1875. godine Turci su kaznili rušenjem velikog broja svetinja među kojima i manastira Dobruna. Berlinskim kongresom 1878. godine Bosna je dobila novog gospodara, umesto Turske, Bosnu su okupirali Austrougari. Zahvaljujući mitropolitu Savi Kosanoviću, narodu dobrunskog kraja i pomoći baronese Vilhelmine Nikolić manastir Dobrun je 1884. godine ponovo obnovljen. Temeljno „obnavljanje” 1884. značilo je zapravo uništavanje prvobitnog Blagoveštenskog hrama. Tada je srušena spoljašnja priprata, uklonjen zidani ikonostas, dozidan zvonik, izvedene ukrasne lezene i nizovi arkadica na fasadama. Obnovljena je prvobitna crkva župana Pribila, ali ne i priprata i riznica župana Petra.

Tokom Prvog svjetskog rata manastir je ponovo stradao. Sa obnavljanjem se počelo 1921. godine. Prilikom obnove prekrečen je ktitorski natpis iznad nadvratnika na ulazu u narteks, a stare freske u zasvedenom tremu pokrivene su novim slojem živopisa. Nova nesreća zadesila je manastir u Drugom svjetskom ratu. Nemci su crkvu koristili kao magacin za mine, koje su januara 1945. godine aktivirali i razorili manastir do temelja. Ovo je bilo najteže razaranje manastira. Ostali su samo priprata i zvonik.

Za godinu dana narod je ponovo obnovio manastirsku crkvu, koja je osvećena u nedelju po Mitrovdanu 1946. godine.

Godine 1994, nakon 250 godina, odlukom mitropolita Dabrobosanskog Nikolaja manastir je ponovo naseljen monasima.

Godine 2004, kada je obilježeno 200 godina od podizanja Prvog srpskog ustanka, manastirskom kompleksu su dodati novi objekti. Među tim objektima nalazi se i Karađorđev konak u kome je, na prvom spratu smješten Muzej Prvog srpskog ustanka, dok se na drugom spratu nalazi muzej dabrobosanskih mitropolita u kome je prikazan istorijat ove mitropolije. U sastavu muzeja dabrobosanskih mitropolita se nalazi i mala kapela koja je posvećena svetom apostolu Andreju Prvozvanom, krsnoj slavi kraljevske porodice Karađorđević.

Godine 2004. je na stjeni pored velikog bijelog krsta, iznad manastirske porte postavljen spomenik Karađorđu. Iste godine je poznati dobrotvor i poslovni čovjek iz Čikaga Slobodan Pavlović finansirao izgradnju pješačkog mosta preko rijeke Rzav.

U toku je i opravljanje stare crkve Uspenja presvete Bogorodice. U iskopinama ispod crkve su pronađeni ostaci fresaka iz srednjeg vijeka, keramike, kao i austrougarski metalni novac. Takođe je u iskopinama otkriveno i preko dva kvadratna metra dijelova fresaka, koje su najverovatnije zatrpane nakon eksplozije koju su izazvali njemački vojnici 1945. godine. Arheolozi su takođe otkrili više ljudskih posmrtnih ostataka i jedan cio grob, što ukazuje na to da su se ovdje u prošlosti sahranjivali crkveni velikodostojnici, kao i ktitori.